Książka “Starzenie się” podpowiada, jak dbać o siebie, by dożyć 100 lat

Starzenie się - Nancy A. Pachana

Nancy A. Pachana to światowej sławy badaczka geriatrycznego zdrowia psychicznego, profesor gerontopsychologii na Uniwersytecie Queensland w Australii oraz założycielka Ageing Mind Initiative – organizacji promującej badania nad starzeniem się.  Nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego ukazała się właśnie na polskim rynku jej książka z 2016 roku pt. Starzenie się. Pozycja ta jest częścią interdyscyplinarnej serii “Krótkie Wprowadzenie” realizowanej przez Oxford University Press, w ramach której autorzy w przystępny sposób przybliżają aktualny stan wiedzy na rozmaite tematy.  Starzenie się  – w wymiarze jednostkowym, jak i szerszym, społecznym, ekonomicznym, czy wręcz narodowym – stało się w ostatnim czasie szczególnie nośnym tematem, który prowokuje wiele dyskusji i rozważań. Choćby więc z tego powodu zwięzłe i przejrzyste podsumowanie najważniejszych aspektów starzenia się zawarte w książce Nancy A. Pachana warte jest naszej uwagi.

Szczególny moment historii ludzkości

Autorka zaczyna od spostrzeżenia, które od razu wskazuje na wagę podjętego zagadnienia – otóż według danych ONZ, właśnie teraz (około roku 2020) liczba osób w wieku 65+ po raz pierwszy w historii ludzkości przekroczyła liczbę osób w wieku do 5 lat.  To nowa sytuacja, ludzie powszechnie żyją coraz dłużej, a gerontologia stawia teoretyczną granicę starzenia się na wiek około 120 lat.  Oczywiście w biednych państwach afrykańskich ciągle występuje duża śmiertelność wśród dzieci, ale gdy spojrzymy na średnią oczekiwaną długość życia dla osób, które osiągnęły wiek 60 lat, to różnice między biednymi i bogatymi państwami wcale nie są aż tak duże, jak moglibyśmy przypuszczać. Np. 60-letni mężczyzna z Europy powinien średnio żyć jeszcze przez około 19 lat, a jego rówieśnik z Afryki – przez 14 lat.

Nancy A. Pachana zauważa, że na oczekiwaną długość życia na przestrzeni wieków wpływało wiele czynników – m.in. wojny i pandemie rozmaitych chorób zakaźnych, które atakowały ludzi.  Książka powstała przed pandemią COVID-19, a zatem autorka nie miała szansy skomentować, w jaki wysoka śmiertelność na koronawirusa wśród seniorów wpłynie na statystyki, ale można się spodziewać, że taki efekt już wkrótce będzie widoczny w aktualizowanych tabelach dożycia.

Pierwotne i wtórne skutki starzenia się

Starzenie się ludzi przejawia się za pomocą pierwotnych i wtórnych zmian.  Pierwotne zmiany, to te, na które nie mamy większego wpływu, gdyż wynikają ze zużycia się naszych narządów (np. pogorszenie się wzroku w bliży).  Jednak jest wiele objawów kojarzonych ze starością (np. cukrzyca, osteoporoza, nowotwory, demencja), które nie są bezpośrednio skorelowane z wiekiem, a raczej są wynikiem procesu chorobowego lub wynikają z naszego stylu życia czy diety.  Warto więc pamiętać, że to w dużym stopniu od nas samych zależy, jak będzie wyglądała nasza starość! Mamy przecież wpływ na dietę, ilość ruchu czy jakość snu.

Starzenie się a nasz mózg

Starzenie się oczywiście nie pozostaje obojętne dla naszych mózgów, które z wiekiem stają się mniejsze. Wynika to głównie z kurczącej się objętości komórek mózgowych. Ponadto autorka zauważa, że pewne obszary mózgu są bardziej podatne na starzenie się – np. hipokamp, czyli region mózgu odpowiedzialny za pamięć.

Nancy A. Pachana zwraca też uwagę, że nasz mózg to bardzo elastyczny narząd, który potrafi się dostosować do zmian wynikających z procesu starzenia. Przykładem takiego dostosowania, co opisuje tzw. teoria rusztowań, jest wykorzystywanie przez osoby starsze obu półkul mózgu do wykonywania zadań, w przypadku których osoby młodsze korzystają tylko z jednej półkuli. Co ciekawe, w takich sytuacjach osoby starsze często osiągają też lepsze wyniki swoich działań, gdy zadanie wymaga syntezy sprzecznych informacji.

Teoria selekcji, optymalizacji i kompensacji dla pomyślnego starzenia się

Autorka omawia szereg różnych psychologicznych teorii starzenia się – np. teorię wycofania się, teorię aktywnego starzenia się, czy teorię ciągłości.  Nam najbardziej spodobała się jednak teoria Paula Baltesa, zwana teorią selekcji, optymalizacji i kompensacji. Zgodnie z tą teorią selekcja polega ustaleniu naszych priorytetów i najważniejszych celów, które są realne do osiągnięcia. Optymalizacja polega na zastosowaniu takich strategii, które pozwolą nam te cele osiągnąć. Kompensacja oznacza korzystanie z narzędzi, które pomagają nam ominąć ograniczenia wynikające ze starości.

Jako klasyczny przykład osoby, która w praktyce stosowała wskazaną powyżej teorię, autorka wymienia pianistę Artura Rubinsteina, który nawet po osiemdziesiątce nadal koncertował. Jak mu się to udawało? – Otóż, Rubinstein pod koniec życia grywał mniejszy zestaw utworów (selekcja), to z kolei pozwalało mu częściej je ćwiczyć (optymalizacja), a grając je stosował większe kontrasty tempa, ponieważ nie był już w stanie grać tak szybko, jak za młodu (kompensacja).

Książkę “Starzenie się” Nancy A. Pachana można łatwo nabyć w wersji papierowej lub jako e-book na stronie Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego.


Nancy A. Pachana – STARZENIE SIĘ (Łódź, 2021), tłumaczenie: Paulina Kłos-Wojtczak, redakcja naukowa: Ewa Czernik, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Tytuł oryginału:  Ageing: A Very Short Introduction (2016), Oxford University Press